Duik in de economie - Inzetten op structurele financiële educatie om generatiekloof te verkleinen

In een steeds verder digitaliserende wereld neemt het belang van financiële geletterdheid alleen maar toe. Bredere toegankelijkheid voor consumenten tot risicovolle en complexere producten vergroot de urgentie, want zonder voldoende kennis neemt de kans op suboptimale keuzes en financiële kwetsbaarheid toe. Internationaal vergeleken scoort Nederland relatief goed op financiële geletterdheid, toch bestaat er nog een duidelijk (kennis)verschil tussen de jongere en de oudere generaties in Nederland, zo blijkt uit analyse van ING Research. Concreet inzetten op het structureel integreren van financiële educatie in ons onderwijs is dan ook een logische route om dit verschil in de toekomst te verkleinen.

Financiële geletterdheid

Wie begrijpt hoe geld werkt, kan betere keuzes maken. Dat is in een notendop wat financiële geletterdheid betekent voor huishoudens. Financiële geletterdheid vormt zo een belangrijke bouwsteen voor financiële gezondheid van huishoudens en draagt uiteindelijk ook bij aan hun gevoel van pensioenplanning. Verder kan een betere financiële geletterdheid huishoudens helpen om verleidingen te weerstaan, impulsieve beslissingen te vermijden en financiële informatie op de juiste waarde te schatten.

Niet alleen op individueel huishoudniveau, maar ook op macroniveau kan financiële geletterdheid impact hebben. Immers, huishoudens die financieel gezond zijn, dragen bij aan economische stabiliteit en verminderen de druk op sociale vangnetten.

Toenemend belang

Het belang van een goede financiële geletterdheid lijkt op dit moment eerder toe dan af te nemen. Steeds verdergaande digitalisering zorgt er in het algemeen voor dat consumenten zelf steeds beter beslagen ten ijs moeten komen bij het maken van een groot deel van hun financiële beslissingen. De voortschrijdende digitalisering verlaagt bijvoorbeeld de drempel tot relatief ingewikkelde of risicovolle financiële producten, zoals cryptomunten of ‘buy now pay later’. Dit soort producten vragen van consumenten meer kennis en kunde om op een verantwoorde manier mee om te gaan.

Tegelijkertijd zien we op sommige gebieden de verantwoordelijkheid voor financiële zekerheid op de langere termijn verschuiven van het collectief naar het individu. Dat betekent bijvoorbeeld dat huishoudens zelf meer moeten beslissen over hun financiële toekomst. Dat speelt bijvoorbeeld bij de zeer recente veranderingen in ons pensioenstelsel, maar ook op de flexibiliserende arbeidsmarkt.

Recente economische ontwikkelingen, zoals de energiecrisis of de mogelijke handelsoorlog hebben ook nog eens duidelijk gemaakt hoe groot de impact van bijvoorbeeld inflatie en onzekerheid op de huishoudportemonnee kan zijn. Voor consumenten is het dan van belang om goed te begrijpen hoe dit soort ontwikkelingen bijvoorbeeld hun koopkracht of spaargeld beïnvloeden.

Al met al, in een steeds digitalere en complexere economie lijkt het belang van financiële geletterdheid alsmaar urgenter te worden. Genoeg reden om de financiële geletterdheid onder de loep te nemen.

Koppositie Nederland in EU

Kijken we naar de meest recente onderzoeksdata over financiële geletterdheid in de Europese unie dan blijkt dat Nederland ten opzichte van andere landen relatief goed scoort. Ranken we alle Europese landen op het aantal mensen dat de hoogste score haalt op Financiële geletterdheid dan staat ons land zelfs bovenaan (met een score van 28%).

Een aantal factoren kunnen mede helpen verklaren waarom Nederland relatief goed scoort op financiële geletterdheid:

- Nederland heeft een relatief goede digitale infrastructuur: een goed digitaal netwerk maakt het makkelijker voor consumenten om relevante financiële informatie, educatieve content en vergelijkingssites te raadplegen. Tegelijkertijd zorgt een goede infrastructuur ervoor dat informatie veel mensen bereikt.

- Ook vanuit de overheid wordt er in Nederland aandacht besteed om consumenten financieel vooruit te helpen, bijvoorbeeld via overheidscampagnes en digitale platforms zoals Wijzer in Geldzaken.

- In het Nederlandse onderwijssysteem is er wel al - vrijwillig en op projectbasis - geruime tijd aandacht voor financiële vaardigheden.

- Mogelijk dat het Nederlandse pensioensysteem met een verplichte opbouw) en de communicatie kan eraan bijdragen dat Nederlanders zich relatief goed bewust zijn van het belang van plannen voor de lange termijn.

Met de combinatie van brede digitale toegankelijkheid, aandacht in het onderwijs en een verplichte pensioenopbouw staat Nederland er relatief goed voor in Europa.

Generatieverschillen

Analyseren we de onderzoeksresultaten voor Nederland nog een slag dieper dan springt een verschil tussen de jongere en de oudere generaties in het oog. Bij de generatie Z (gen Z) en de millenials (gen Y) behaalt ongeveer een vijfde een lage score. Bij de oudere generaties is de groep die laag scoort, met ongeveer één op de acht, substantieel kleiner. Zoomen we verder in op de deelscores voor financiële kennis en financieel gedrag dan valt op dat het verschil tussen de twee jongere en de twee oudere generaties vooral duidelijk zichtbaar is in de deelscore financiële kennis, waarop maar liefst een kwart van millenials een lage score noteert.

Gezien het toenemende belang van financiële geletterdheid lijkt het nuttig om een aantal mogelijke oorzaken op een rij te zetten, die de verschillen tussen de generaties zouden kunnen verklaren.

- Ervaring kan een belangrijke rol spelen. Gezien hun levensfase zijn de financiële beslissingen van jongeren vaak minder divers dan die van ouderen. Jongeren houden zich vooral bezig met hun dagelijkse uitgaven, studiekosten en soms een eerste baan. Zaken als hypotheken en pensioen zijn voor jongeren nog een ver-van- hun-bed-show en ze missen de ervaring van oudere generaties.

- Een gebrek aan structurele aandacht voor financiële educatie in het onderwijs kan ook het verschil helpen verklaren. Financiële educatie komt in het Nederlandse onderwijs wel aan bod, maar dat was tot voor kort vooral vrijwillig en op projectbasis en niet op structurele basis.

- Mogelijk spelen meer psychologische factoren eveneens een rol. Jongeren kunnen bijvoorbeeld een kortere tijdhorizon hanteren (grotere ‘present bias’) en minder besef van financiële risico’s hebben dan ouderen. Dat kan de kwaliteit van hun lange termijn financiële beslissingen – zoals beslissingen over sparen en beleggen – beïnvloeden.

Inzetten op structurele kennis

Bovenstaande redenen bieden ook handvatten als we het niveau van de financiële geletterdheid (verder) omhoog willen brengen. Uiteindelijk kunnen zowel individuele huishoudens (via een betere financiële gezondheid) als de economie als geheel (meer stabiliteit) daarvan profiteren.

Gezien het duidelijke verschil tussen de jongere en oudere generaties lijkt het een logische stap om in te zetten op de ontwikkeling van structurele kennis. Deze maand is er een uitgebreid rapport van de Europese commissie verschenen dat daarvoor een aantal concrete suggesties doet. Daarin noemt men onder meer:

- de integratie van financiële educatie in kernvakken;
- structurele en continue bijscholing van docenten;
- boosterprogramma’s die de kennis op belangrijke levensmomenten opfrissen.

Hoewel de lijst potentiële oplossingen in het rapport nog wel langer is, is het hier vooral belangrijk om het structurele aspect van de mogelijke oplossingen te benadrukken. Kennis kan immers vervagen en/of verouderen. Structurele aandacht helpt dat voorkomen, wat dat betreft is de vaste plek die financiële educatie in Nederland krijgt in de kerndoelen van ons onderwijs een veelbelovende stap, die eraan kan bijdragen om de kloof tussen generaties te verkleinen.