Iranoorlog raakt portemonnee: zes op tien consumenten willen bezuinigen

Door Marcel Klok, Macro-econoom Nederland

De hoge energie- en brandstofprijzen door de Iranoorlog zetten Nederlandse consumenten aan tot bezuinigen. Zes op de tien huishoudens willen snijden, vooral in uitgaven aan horeca, vakanties en andere vrijetijdsbesteding, blijkt uit de ING Vraag van Vandaag. Daarmee staat ook de economische ontwikkeling wat meer onder druk.

Tijdelijk hogere inflatieverwachtingen door langduriger hogere energieprijzen

De Iranoorlog heeft voor hogere brandstof- en energieprijzen gezorgd. Inmiddels lijkt de kans steeds groter dat dit niet een kwestie van enkele weken meer is. Zo verwacht ING Research in haar laatste basisscenario dat tot en met het eerste kwartaal van 2027 de prijs van een vat ruwe (Brent)olie boven de $80 blijft en de (TTF)groothandelsprijs voor gas boven de €40 per MWh.

Ook de consument ziet de hogere brandstofprijzen niet ineens verdwijnen. Van de consumenten die hierover een mening hebben, denkt meer dan acht op de tien dat de hoge brandstofprijzen 3 maanden of langer aanhouden. Dat blijkt uit de ING Vraag van Vandaag.¹

Dit is voor veel consumenten lang genoeg om merkbaar hogere inflatie te vrezen, een inflatie die ook kan doorwerken in andere producten dan gas, elektra, diesel en benzine. Zo blijkt de mediane inflatieverwachting van Nederlandse consumenten voor de komende 12 maanden namelijk te zijn gestegen van 2,5% in februari naar 3,7% in april (volgens de laatste peiling van de ECB).

Meeste consumenten verwachten een financiële belasting voor het eigen huishouden

Slechts een klein deel (16%) van de consumenten verwacht zelf weinig te merken in de eigen portemonnee. Het overgrote resterende deel (84%) ziet de hogere prijzen door de Iranoorlog namelijk als een noemenswaardige financiële belasting voor het eigen huishouden. Ruim één op de drie consumenten verwacht zelf te moeten bezuinigen of sowieso in de problemen te komen vanwege de hogere prijzen.

Meerderheid zegt te bezuinigen vanwege hogere prijzen

Huishoudens kunnen zelf bezuinigen om de hogere prijzen op te vangen. De noodzaak daartoe is groter voor lagere inkomens dan voor hogere inkomens. Waar hogere inkomens ervoor kunnen kiezen om een kleiner deel van hun inkomen te sparen, hebben lagere inkomens – die vaak niet of weinig sparen – die luxe niet. De meerderheid van de consumenten (59%) zegt dan ook dat de hogere prijzen aanleiding zijn om te bezuinigen.

Andere uitgavenposten vaker in het gedrang omdat bezuinigen op energie en brandstof vaak lastig blijkt

Uit de economische literatuur over wat huishoudens in het verleden doorgaans daadwerkelijk deden bij hogere energie- en brandstofprijzen blijkt vaak dat huishoudens weliswaar minder energie en brandstof gingen consumeren, maar dat de daling van het gebruik daarvan doorgaans beperkt was. Dat is niet per se onwil; zeker op korte termijn kan het soms lastig zijn om te minderen. Zo kan bijvoorbeeld de reis naar het werk vaak niet vermeden worden en wonen veel consumenten in een sociale huurwoning waar zij weinig invloed hebben op het energieverbruik van de woning.

Uit de ING Vraag van Vandaag blijkt dan ook dat huishoudens vaak eerder de mogelijkheden willen aangrijpen om op luxere zaken te bezuinigen. Zes op de tien consumenten die zeggen te bezuinigen doen dat naar eigen zeggen op andere zaken dan energie of brandstof. De "luxere" categorie horeca, vakanties en vrijetijdsbesteding is daarbinnen het meest populair, terwijl de "noodzakelijkere" boodschappen het minst vaak bovenaan het bezuinigingslijstje staan.

Deel probeert toch ook te bezuinigen op brandstof en energie

Afgaande op de antwoorden die consumenten geven, lijkt een deel van hen toch ook wel te proberen om wat minder kwijt te zijn aan brandstof en energie. Dat zien we zowel in het voorgenomen rij- als stookgedrag. Vier op de tien consumenten met een brandstofvoertuig zeggen minder kilometers te gaan maken (24%) of rustiger te rijden (16%). Een vergelijkbaar deel zegt de thermostaat veel of een beetje lager te willen te zetten.

Energiebesparende investeringen, die in de regel vaak eerst geld kosten voordat ze wat opleveren, lijken minder populair dan bezuinigen: slechts 30% overweegt dit of is hier naar eigen zeggen mee bezig.

Economische groei wat onder druk

Voor een individueel huishouden kan bezuinigen verstandig zijn. Een grotere terughoudendheid om te consumeren heeft echter wel als nadeel dat de economische ontwikkeling in Nederland daarmee wat meer onder druk komt te staan dan voorheen. Vooralsnog zijn er geen aanwijzingen dat consumenten echt in koopstaking gaan en een recessie onafwendbaar is. Maar het flink afgenomen consumentenvertrouwen en het welvaartsverlies dat de duurdere import van energie en brandstof voor Nederland veroorzaakt, maakt de kans op een krimpende economie in Nederland groter dan voorheen.

Steun voor overheidsingrijpen

Gerichte overheidssteun kan de pijn voor huishoudens verlichten én de tijdelijk economie ondersteunen. Inmiddels heeft de Nederlandse overheid een steunpakket aangekondigd. Dat bevat niet alleen isolatie- en verduurzamingssubsidies, maar ook maatregelen die het beschikbare inkomen van huishoudens en ondernemers ondersteunen. Hoewel het pakket in vergelijking met eerdere steunpakketten relatief klein is, kan het de bestedingen de komende tijd iets meer op gang houden.

Voor dergelijke overheidssteun blijkt waardering te bestaan, als we consumenten een aantal van de beleidsopties uit het steunpakket voorschotelen. Zeven op de tien consumenten prefereert namelijk een vorm van overheidsingrijpen boven het uitblijven van overheidsbeleid.² Consumenten die vóór overheidsingrijpen zijn, hebben vooral een voorkeur voor gerichte steun voor de laagste inkomens.

Een dergelijke maatregel voor de laagste inkomens heeft als voordeel dat deze de conjunctuur waarschijnlijk meer zou kunnen ondersteunen dan de maatregelen die meer generiek van aard zijn. Een euro steun voor deze groep, die doorgaans nagenoeg elke euro die binnenkomt uitgeeft, heeft namelijk doorgaans meer kans om snel weer te worden uitgegeven dan een euro steun die bij hogere inkomens terecht komt. Zo kan zelfs een steunpakket dat ook hogere belastingen bevat, en dus veelal ook ten koste gaat van hogere inkomens, de conjunctuur ondersteunen.

Voetnoten

¹ In de periode 26 maart–3 april en 17–18 april werd per dag één vraag gesteld. Doordat de vragen niet op dezelfde dag zijn gesteld, verschillen de precieze omstandigheden waarin een vraag is beantwoord van vraag tot vraag. Wel geldt dat op al deze dagen de olie- en gasprijzen hoger waren dan op de dag voor de militaire inval in Iran op 28 februari 2026.

² Het pakket dat het kabinet aankondigde, bevat meer maatregelen dan waar bij de ING Vraag van Vandaag naar gevraagd is, namelijk ook een inruilregeling voor fossiele brandstofauto voor tweedehands elektrische auto, verlaging motorrijtuigenbelasting voor vrachtauto's en van uitbreiding toegang garantieregelingen voor gezonde bedrijven.