AI: Leven en (opnieuw) laten sterven

De afgelopen weken hebben AI-deskundigen de mogelijkheid geopperd dat de mensheid binnen de komende tien jaar zou kunnen worden uitgeroeid. Zelfs de leiders van OpenAI en Anthropic hebben zich uitgesproken voor een vertraging van het ontwikkelingstempo, om de mensheid de kans te geven de controle over de situatie te behouden. Eerder waren door AI-aanbieder OpenAI ontwikkelde autonome agenten onverwacht uit hun omgeving ontsnapt en hadden ze het internetplatform Hugging Face aangevallen – een indicatie van het vermogen van AI om zelfstandig te handelen.

Waar de wereld naartoe gaat in het tijdperk van kunstmatige intelligentie blijft onzeker. De extreme scenario’s variëren van het uitsterven van de beschaving tot een leven van bijna moeiteloze overvloed, waarbij een leger van humanoïde robots voor ongekende welvaart zorgt. Dat is althans de visie van Elon Musk: „Als je alomtegenwoordige AI hebt die in wezen gratis is of daar dichtbij komt, en alomtegenwoordige robotica, dan krijg je een explosieve groei van de wereldeconomie die werkelijk zijn weerga niet kent. [...] Er zal zo’n overvloed aan goederen en diensten zijn, omdat mijn voorspelling is dat er meer robots dan mensen zullen zijn.”

Aandelen van chipfabrikanten die profiteren van de AI-boom hadden in juli meer dan een kwart van hun waarde verloren, maar wisten tegen het einde van het kwartaal een deel van die verliezen goed te maken – ondanks waarschuwingen over de risico’s vanuit de sector zelf. Noch de VS, noch China is bereid terrein prijs te geven in de wereldwijde AI-wedloop. Anthropic houdt bijvoorbeeld vast aan zijn geplande beursgang in het vierde kwartaal, terwijl OpenAI die van zichzelf heeft uitgesteld tot volgend jaar.

De AI-boom heeft ook een domino-effect op de Amerikaanse economie en de obligatiemarkten. Sterke economische groei en aanhoudend hoge inflatie – recentelijk 3,4 procent – hebben de Federal Reserve (Fed) ertoe aangezet de beleidsrente voor het eerst in drie jaar te verhogen, waardoor de recente cyclus van renteverlagingen tijdelijk tot stilstand is gekomen. De rendementen op 10-jarige Amerikaanse staatsobligaties staan op het hoogste niveau sinds 2007 en zijn boven de vijf procent gestegen.

De sterkste stijging van de rente werd echter in Frankrijk waargenomen. Met 4,9 procent staat de rente op Franse staatsobligaties met een looptijd van 10 jaar op het hoogste niveau sinds 2008 en is deze steiler dan in enig ander land in de eurozone. Het hoge rendement weerspiegelt in de eerste plaats de bezorgdheid van beleggers over de snel oplopende overheidsschuld. Ook onzekere politieke ontwikkelingen, waaronder de presidentsverkiezingen die in april 2027 plaatsvinden, en twijfels over de inzet van de regering voor hervormingen dragen hieraan bij.

De hogere rente op staatsobligaties heeft ook de rendementen op bedrijfsobligaties opgedreven. Obligaties uitgegeven door bedrijven met een goede tot zeer goede kredietwaardigheid bieden nu rendementen van meer dan vier procent in euro’s en ongeveer zes procent in Amerikaanse dollars.

De Federal Reserve Bank van Dallas heeft deze extreme scenario’s voor de VS geschetst op basis van langetermijntrends in de productiviteit in de VS (zie grafiek). In het „Elon Musk-productiviteitswonder-scenario“ zou de productiviteit (reëel bruto binnenlands product per hoofd van de bevolking) in slechts enkele jaren verveelvoudigen, doordat een groot deel van de beroepsbevolking zou worden vervangen door AI en robots. Veel kantoren zouden dan leeg en overbodig zijn; in fabriekshallen zouden humanoïden een aanvulling vormen op conventionele robots, en diensten die zonder de menselijke ‘aanraking’ kunnen functioneren, zouden door humanoïden worden uitgevoerd. Het levensonderhoud van mensen zonder betaald werk zou dan door bedrijven moeten worden gewaarborgd in de vorm van een AI- of robotbelasting.

Het ‘uitstervingsscenario’ is eveneens gebaseerd op de triomf van AI. Het verschil is echter dat AI en haar handlangers – agenten en robots – zich niet ten dienste stellen van de mensheid, maar deze juist autonoom vernietigen. Beide extreme scenario’s zijn onwaarschijnlijk. AI-deskundigen schatten de kans op het uitstervingsscenario echter wel op 10 procent. De poging tot een dergelijke kwantificering dient echter waarschijnlijk meer om de waarschuwing over de risico’s van AI meer gewicht te geven.

Het ‘productiviteitswonder-scenario’ is eveneens uiterst onwaarschijnlijk en moet eerder worden gezien als visionaire propaganda voor een brave new AI-wereld. Het is echter te verwachten dat AI een positieve invloed zal hebben op de productiviteitsgroei in nationale economieën, hoewel de voorspellingen over de omvang en het tijdsbestek sterk uiteenlopen.

Het door de Dallas Fed geschetste conservatieve scenario gaat uit van een bescheiden jaarlijkse productiviteitswinst door AI van 0,2 procent. Volgens dit scenario zou het historische productiviteitsgroeipercentage stijgen van 1,9 naar 2,1 procent per jaar. Deze lichte stijging zal waarschijnlijk niet voldoende zijn om de enorme investeringen in AI te rechtvaardigen.

Er zijn echter talrijke prognoses die een aanzienlijk hogere productiviteitsgroei voorspellen. De meest optimistische geloofwaardige analyse is afkomstig van onderzoekers van de Brookings Institution (Martin Neil Baily) en Stanford University (Erik Brynjolfsson), evenals van Anton Korinek. Hun optimisme is gebaseerd op de veronderstelling dat AI niet alleen bestaande activiteiten efficiënter maakt, maar ook innovatie en technologische vooruitgang zelf versnelt.

Dit zou de productiviteit met nog eens 2,6 procentpunten kunnen doen stijgen, wat een historisch zeer hoge productiviteitsgroei van 4,5 procent per jaar zou betekenen. Dit zou leiden tot een verdubbeling van de productiviteit binnen slechts 16 jaar. Een dergelijke sterke stijging van de productiviteit en innovatie zou de oplossing kunnen bieden voor veel van de problemen waarmee we vandaag de dag worden geconfronteerd. De demografische veranderingen zouden kunnen worden opgevangen, een hogere reële groei zou de spiraal van de overheidsschuld kunnen stoppen en efficiëntere productiemethoden zouden het milieu beschermen (op voorwaarde dat het elektriciteitsverbruik van datacenters niet evenredig toeneemt).

Op de lange termijn zou deze ontwikkeling echter ook ernstige sociale en maatschappelijke gevolgen hebben. Een verdubbeling van de productiviteit zou het verlies van veel banen betekenen. Kantoorwerk, waarvoor voornamelijk theoretische kennis vereist is, wordt in toenemende mate geautomatiseerd. Daardoor komen met name ongeschoolde industriële arbeiders, niet-creatieve kantoormedewerkers en zelfstandige consultants onder druk te staan. Sommige opleidingen en kwalificaties verliezen hun economische relevantie, aangezien de kennis die ze overbrengen steeds toegankelijker wordt via AI. Sommige van de ontslagen kantoormedewerkers zouden ondernemende, creatieve of leidinggevende functies kunnen gaan vervullen. Anderen zouden zich kunnen omscholen voor functies die niet door AI kunnen worden vervangen, zoals beroepen in de zorg, kinderopvang en ouderenzorg, of vakberoepen.

Over het geheel genomen zal het aantal werklozen echter waarschijnlijk stijgen, wat de sociale zekerheidsstelsels onder druk zal zetten. Een AI- of robotbelasting – waarover al wordt gediscussieerd – zou deze druk kunnen helpen verlichten, maar zou het concurrentievermogen en de economie van de betrokken regio’s verzwakken.