We zijn niet rationeel
Het heeft lang geduurd maar inmiddels zijn zelfs de meeste economen van mening dat de mens niet rationeel is. Met dank aan Daniel Kahneman, die deze week een eredoctoraat kreeg van de Erasmus Universiteit Rotterdam.
Daniel Kahneman, hoogleraar psychologie aan Princeton University, kreeg vorige week een eredoctoraat van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Daniel Kahneman is, samen met Amon Tversky, de grondlegger van de zogeheten gedragseconomie (behavioural economics). Deze tak van sport brengt psychologie en economie samen. Inzichten vanuit de psychologie worden gebruikt om te verklaren hoe mensen economische en financiële beslissingen nemen.
Kahneman, van oorsprong psycholoog, legde bij de uitreiking van zijn eredoctoraat uit hoe hij tientallen jaren geleden het vakgebeid van de economie is ingerold. Een collega overhandigde hem op een dag een economisch onderzoek dat begon met de stelling dat mensen rationeel en egocentrisch waren en geen smaakvoorkeuren hadden. Dat bleek de standaardveronderstelling van economen te zijn. Deze aanname maakte het formuleren van theorieën en het bouwen van modellen een stuk eenvoudiger. Vrijwel niemand vroeg zich toen echter af of deze veronderstelling wel realistisch was.
Niks rationeel
Voor Kahneman was het evident dat deze veronderstelling weinig van doen had met de echte wereld. Als psycholoog was het voor hem duidelijk dat mensen niet rationeel zijn. We zijn niet bezig ons ‘nut’ te maximaliseren, zoals economen traditioneel veronderstelden. Emoties en cognitieve processen (de manier waarop wij - onze hersenen - informatie verwerken) beïnvloeden op allerlei manieren ons gedrag, waardoor wij vaak geen optimale beslissingen nemen en herhaaldelijk dezelfde fouten maken. Door de jaren heen heeft Kahneman met allerlei experimenten aangetoond dat mensen vaak niet kiezen voor de optie die op basis van een objectieve kansberekening het beste zou zijn.
Als er onzekerheid in het spel is hebben mensen grote moeite om verstandige beslissingen te nemen. Het inschatten van kansen en risico’s vinden we moeilijk. Dit is goed te zien aan het feit dat mensen gokken. Rationeel gezien is gokken niet verstandig (het is waarschijnlijker dat je verliest dan dat je wint) en toch gaan heel wat mensen naar het casino en zijn er nog meer die kaartjes voor de loterij kopen. Ook bij het afsluiten van verzekeringen gaan we de mist in. Op basis van kansberekeningen (hoe waarschijnlijk is het dat iets gebeurt en hoe erg zijn de gevolgen als het gebeurt) zouden we veel verzekeringen niet moeten afsluiten. Of in ieder geval een stuk minder voor moeten betalen.
Denk aan een verzekering tegen problemen met een nieuwe computer. Toch sluiten veel mensen te dure verzekeringen af. Waarom? Onder andere omdat wij de kleine kans dat er iets mis gaat vaak te hoog inschatten. Vergelijkbaar met het gegeven dat de kans dat we het slachtoffer worden van een misdrijf veel kleiner is dan de meeste van ons denken.
Voor beleggers relevant
Enkele van de voor beleggers meest relevante voorbeelden van psychologische effecten die tot irrationeel gedrag leiden zijn dat wij:
ons eigen kunnen/bekwaamheid overschatten. Vooral op gebieden waar wij zelf iets vanaf weten. Bovendien hebben wij de neiging om successen aan onszelf toe te schrijven en te onthouden, terwijl wij fouten aan externe factoren wijten en snel weer (proberen te) vergeten. Dit versterkt het teveel aan vertrouwen in eigen kunnen.
denken dat toevallige successen voortvloeien uit bekwaamheid. Het is statistisch bewezen dat veel gebeurtenissen het gevolg zijn van toeval, wat je op basis van kansberekeningen zou verwachten. Ondanks het wiskundige bewijs vinden veel mensen dit moeilijk te accepteren.
orde of patronen zien in gegevens waar die er objectief gezien niet zijn.
een groter gewicht aan (mogelijke) verliezen toekennen dan aan (mogelijke) winsten van dezelfde omvang.
teveel aandacht besteden aan recente gebeurtenissen en data en onvoldoende belang
hechten aan gebeurtenissen verder terug in de tijd en lange termijn data.
liever met de kudde mee draven dan er tegenin gaan. Wij zijn kuddedieren die dingen denken of doen omdat anderen het ook denken of doen.
informatie selectief interpreteren. We hechten te veel waarde aan informatie die onze mening bevestigt en te weinig waarde aan informatie die strijdig is met wat wij denken.
een voorkeur hebben voor dingen waarmee we al bekend zijn. Zo beleggen we liever in aandelen van Nederlandse bedrijven dan buitenlandse bedrijven.
Stuk voor stuk zeer menselijke eigenschappen waar we allemaal meer of minder last van hebben als het gaat om het nemen van verstandige beslissingen. Soms zijn we ons hiervan bewust maar meestal niet. Het zijn processen die zich in het onderbewustzijn (van onze hersenen) afspelen. Dat maakt het ook onmogelijk om al deze invloeden uit te schakelen. En daarom blijven we fouten maken. Ook als het op beleggen aankomt.
Erkenning
In Rotterdam legde Kahneman uit dat nog maar twintig jaar geleden hij een buitenbeentje was. De economische elite besteedde toen nauwelijks aandacht aan de gedragseconomie. Inmiddels is de gedragseconomie ‘intellectually respectable’. En worden de inzichten die het oplevert steeds vaker toegepast bij overheidsbeleid. Het staat vast dat Daniel Kahneman een grote bijdrage heeft geleverd aan de economische wetenschap. Als erkenning daarvan ontving hij in 2002 de Nobelprijs voor de economie.
Hoewel zijn artikel over prospect theory wereldwijd het op een na meest geciteerde wetenschappelijke artikel in economische tijdschriften is, roept zijn naam bij mij in de eerste plaats het volgende citaat op: ‘Wees sceptisch, doe weinig en heb geduld’. Zijn advies aan beleggers in een notendop. Zeven woorden die de spijker op z’n kop slaan.
Hendrik Meesman is directeur van Meesman Index Investments (www.meesman.nl). In deze column geeft Hendrik Meesman zijn persoonlijke mening over het betreffende onderwerp. Dit hoeft niet de mening te zijn van Meesman Index Investments. De informatie in deze column is niet bedoeld als individueel beleggingsadvies of als aanbeveling tot het doen van bepaalde beleggingen. Vragen of reacties kunt u mailen naar h.meesman@meesman.nl.
Daniel Kahneman, hoogleraar psychologie aan Princeton University, kreeg vorige week een eredoctoraat van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Daniel Kahneman is, samen met Amon Tversky, de grondlegger van de zogeheten gedragseconomie (behavioural economics). Deze tak van sport brengt psychologie en economie samen. Inzichten vanuit de psychologie worden gebruikt om te verklaren hoe mensen economische en financiële beslissingen nemen.
Kahneman, van oorsprong psycholoog, legde bij de uitreiking van zijn eredoctoraat uit hoe hij tientallen jaren geleden het vakgebeid van de economie is ingerold. Een collega overhandigde hem op een dag een economisch onderzoek dat begon met de stelling dat mensen rationeel en egocentrisch waren en geen smaakvoorkeuren hadden. Dat bleek de standaardveronderstelling van economen te zijn. Deze aanname maakte het formuleren van theorieën en het bouwen van modellen een stuk eenvoudiger. Vrijwel niemand vroeg zich toen echter af of deze veronderstelling wel realistisch was.
Niks rationeel
Voor Kahneman was het evident dat deze veronderstelling weinig van doen had met de echte wereld. Als psycholoog was het voor hem duidelijk dat mensen niet rationeel zijn. We zijn niet bezig ons ‘nut’ te maximaliseren, zoals economen traditioneel veronderstelden. Emoties en cognitieve processen (de manier waarop wij - onze hersenen - informatie verwerken) beïnvloeden op allerlei manieren ons gedrag, waardoor wij vaak geen optimale beslissingen nemen en herhaaldelijk dezelfde fouten maken. Door de jaren heen heeft Kahneman met allerlei experimenten aangetoond dat mensen vaak niet kiezen voor de optie die op basis van een objectieve kansberekening het beste zou zijn.
Als er onzekerheid in het spel is hebben mensen grote moeite om verstandige beslissingen te nemen. Het inschatten van kansen en risico’s vinden we moeilijk. Dit is goed te zien aan het feit dat mensen gokken. Rationeel gezien is gokken niet verstandig (het is waarschijnlijker dat je verliest dan dat je wint) en toch gaan heel wat mensen naar het casino en zijn er nog meer die kaartjes voor de loterij kopen. Ook bij het afsluiten van verzekeringen gaan we de mist in. Op basis van kansberekeningen (hoe waarschijnlijk is het dat iets gebeurt en hoe erg zijn de gevolgen als het gebeurt) zouden we veel verzekeringen niet moeten afsluiten. Of in ieder geval een stuk minder voor moeten betalen.
Denk aan een verzekering tegen problemen met een nieuwe computer. Toch sluiten veel mensen te dure verzekeringen af. Waarom? Onder andere omdat wij de kleine kans dat er iets mis gaat vaak te hoog inschatten. Vergelijkbaar met het gegeven dat de kans dat we het slachtoffer worden van een misdrijf veel kleiner is dan de meeste van ons denken.
Voor beleggers relevant
Enkele van de voor beleggers meest relevante voorbeelden van psychologische effecten die tot irrationeel gedrag leiden zijn dat wij:
hechten aan gebeurtenissen verder terug in de tijd en lange termijn data.
Stuk voor stuk zeer menselijke eigenschappen waar we allemaal meer of minder last van hebben als het gaat om het nemen van verstandige beslissingen. Soms zijn we ons hiervan bewust maar meestal niet. Het zijn processen die zich in het onderbewustzijn (van onze hersenen) afspelen. Dat maakt het ook onmogelijk om al deze invloeden uit te schakelen. En daarom blijven we fouten maken. Ook als het op beleggen aankomt.
Erkenning
In Rotterdam legde Kahneman uit dat nog maar twintig jaar geleden hij een buitenbeentje was. De economische elite besteedde toen nauwelijks aandacht aan de gedragseconomie. Inmiddels is de gedragseconomie ‘intellectually respectable’. En worden de inzichten die het oplevert steeds vaker toegepast bij overheidsbeleid. Het staat vast dat Daniel Kahneman een grote bijdrage heeft geleverd aan de economische wetenschap. Als erkenning daarvan ontving hij in 2002 de Nobelprijs voor de economie.
Hoewel zijn artikel over prospect theory wereldwijd het op een na meest geciteerde wetenschappelijke artikel in economische tijdschriften is, roept zijn naam bij mij in de eerste plaats het volgende citaat op: ‘
Hendrik Meesman is directeur van Meesman Index Investments (www.meesman.nl). In deze column geeft Hendrik Meesman zijn persoonlijke mening over het betreffende onderwerp. Dit hoeft niet de mening te zijn van Meesman Index Investments. De informatie in deze column is niet bedoeld als individueel beleggingsadvies of als aanbeveling tot het doen van bepaalde beleggingen. Vragen of reacties kunt u mailen naar h.meesman@meesman.nl.
